میراث فکریِ سیدجمال‌الدین‌الحسینی‌الأفغانی

فضل‌الرحمن فاضل/

بخش نخست

شناخت و آگاهی‌یی که ما امروز از سیدجمال‌الدین به‌واسطۀ آثارش در دست داریم، در عهد خود او، دوستانش چنین شناخت و آگاهی‌یی را نداشتند. جرجی زیدان از دوستانِ سید که حدود سه هفته بعد از وفاتِ او در اولِ اپریل ۱۸۹۷م زنده‌گی‌نامۀ موصوف را در ماهنامۀ مشهور «الهلال» در قاهره به نشر رساند، در مورد آثار و تألیفاتِ او می‌نویسد:
MANDEGAR«…فقضی ولم یدّون من بنات أفکاره إلا رساله فی نفی مذهب الدهریین ورسائل متفرقه فی مواضیع مختلفه قد تقدّم ذکرها ولکنّه بثّ فی نفوس أصدقائه ومریدیه روحا حیه حرّکت هممهم وحددت أقلامهم فانتفع الشرق و سوف ینتفع بأعمالهم.»۱
«سیدجمال‌الدین داعی اجل را لبیک گفت اما از تراوش‌های فکری او، فقط ما رساله‌یی در مورد رد روش «نیچریه» در دست داریم و مقالات متفرقۀ دیگر در مورد موضوعات گوناگونی که قبلاً از آن یادآوری شد. اما او روح زنده‌یی در کالبد دوستان و مریدانش دمید، همت‌های ایشان را به حرکت آورد و خامه‌های‌شان را آتشین کرد که شرق از نبشته‌های ایشان سود برد و نسل‌های آینده نیز از آن سود خواهند برد.»
آن‌چه جرجی زیدان از مقالاتِ متفرقۀ دیگرِ سید اشارت می‌کند، همانا مقالاتِ نشرشده در «العروهالوثقی» و جراید مصری است.
دانشمند ایرانی، حمید عنایت، تنها رسالۀ «نیچریه»ی سید را سزاوار نام «رساله» می‌داند و می‌نویسد: «…نوشته‌های دیگر او، همه به‌صورت مقالاتِ خطابیِ کوتاهی است که فوریتِ اوضاع و احوالی که مایۀ نگارش آن‌ها شده است، مجالی برای بسط و تفصیل به او نداده است.» ۲
با و جود این گفته‌ها، دوستان سیدجمال‌الدین افغانی به تدوینِ آثار پراکندۀ او پرداخته‌اند که آغازگر این کار، مولوی سید عبدالغفار شهباز عظیم‌آبادی البهاری است که مجموعه‌مقالاتِ سیدجمال‌الدین افغانی را در یک مجموعه از مجلاتِ هندی جمع‌آوری نموده و در ۱۵ اگست ۱۸۸۴م در کلکتۀ هندوستان در زمان حیاتِ سید به نشر رسانده است.
اما نخستین کسی که به جمع و تدوین نسبتاً کاملِ آثار سید جمال‌الدین افغانی همت گماشته است، سیدجمال‌الدین‌شناسِ شهیر، پروفیسور دکتور محمد عماره است که نخستین‌بار مجموعۀ آثار عربیِ سید را تحت عنوان «الأعمال الکامله لجمال الدین الأفغانی» در یک جلد در سال ۱۹۶۸م در قاهره به دستِ نشر سپرد و یک دهه بعد، در سال ۱۹۷۹، به تکمیل کاوش‌هایش پرداخته، کتاب را با افزودی‌های دیگر به بیروت فرستاد. کتاب در دو جلد در بیروت به نشر رسید، اما جنگ‌های لبنان باعث شد که نسخه‌های آن بعد از چاپ، نابود گردند و به دسترس عامه قرار نگیرند.
پروفیسور عماره از تلاش باز ننشست و «الأعمال الکامله لجمال‌الدین الأفغانی» را با همۀ نبشته‌های باقی‌مانده از سید در چهار جلد و در ۱۹۹۶ صفحه در سال روان میلادی، از طرف مکتبه‌الرساله قاهره به دستِ نشر سپرد.
استاد سید هادی خسروشاهی هم یکی از سیدجمال‌الدین‌شناسان مشهور ایرانی است که در جمع و تدوینِ آثار سید، از ۶۰ سال به این‌طرف فعالانه مشغول است. او همۀ آثار سید را اعم از فارسی و عربی در شش مجلد و در بیش از سه‌هزار صفحه تحت عنوان «الأثار الکامله» در سال ۲۰۰۲م در قاهره به چاپ رسانده است که می‌توان آن را مجموعۀ کامل آثار سید نامید.
آثار سید را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد:
۱- تألیفات سیدجمال‌الدین که موصوف به قصد تألیف و دنبال کردن موضوع واحدی به خلق اثری پرداخته است. در این ارتباط، ما از موصوف دو اثر در اختیار داریم:
الف‌ـ نیچریه
ب‌ـ تتمهالبیان فی تاریخ‌الافغان
۲- مقالات سید به زبان فارسی در نشریه‌های چاپ هند، که این مقالات همه توسط مولوی عبدالغفور از بهار هند، جمع‌آوری شده و طوری که گفتیم، در ۱۸۸۴م در کلکته در مطبعۀ سنگی، به نامِ «مقالات جمالیه» چاپ شده است.
۳- مقالات سید به زبان عربی که عبارت است از:
الف‌ـ مقالات موصوف در جریدۀ العروه‌الوثقی که به ضرس قاطع نمی‌توان میان نبشته‌های او و شاگردش محمد عبده تفکیک قایل شد و گفت که این مقاله از سید است و آن دیگر، از محمد عبده؛ زیرا هر دو استاد و شاگرد، آن نشریه را مشترکاً به پیش می‌بردند و از نبشتن نام در مقالات نشر شده، امتناع می‌ورزیدند.
ب‌ـ مقالات سیدجمال‌الدین افغانی در جریدۀ «ضیاء الخافقین» چاپ لندن که در اکثر نبشته‌های خویش، سیدجمال‌الدین الافغانی امضا کرده است.
ج‌ـ مقالاتِ موصوف در جراید چاپ مصر که مشهورترین آن مقالات، همانا مقالۀ «البیان فی الانجلیز والافغان» است که خشم انگلیس‌ها را برانگیخت و آن مقاله به‌زودی به زبان انگلیسی ترجمه و در مطبوعات انگلیسی بازتاب یافت و سید هم در رد آن، مقالۀ «الرّد علی الرّد » را به نشر رساند.
۴- درس‌های سیدجمال‌الدین افغانی که در گذشته‌ها به نام «أمالی» یاد می‌شد و شاگردانش درس‌های استاد خویش را تدوین کردند که از جمله «الواردات فی سر التجلیات» و «شرح العقائد العضدیه» او مشهورتر است.
۵- نامه‌های سیدجمال‌الدین به دوستانش که این نامه‌ها اغلب به زبان فارسی و عربی در دسترس قرار دارد.
۶- کتاب‌های منسوب به سیدجمال‌الدین افغانی که در جملۀ آثار او، به تألیفات سیدجمال‌الدین مشهور شده است؛ در حالی که آثار او نیست. از جمله می‌توان به دو اثر زیر اشارت کرد:
الف- تاریخ ایران
ب- مرآهالعارفین فی ملتمس زین‌العابدین.
۷- مقالات و آثار سید در ایام اقامتِ چهارساله در روسیۀ تزاری و سال‌های اقامت در ترکیۀ عثمانی که تقریباً پنج سال پسینِ زنده‌گی او را تشکیل می‌دهد و ما جز خاطرات سیدجمال‌الدین افغانی، جمع و تدوین توسط محمد مخزومی در آستانه یا استانبول، چیزِ دیگری در اختیار نداریم.
پروفیسور دکتور محمد عماره که میراث فکری سید جمال‌الدین افغانی را در یک مجموعه و در چهار جزء به نام «لأعمال الکامله لجمال‌الدین افغانی» به نشر رسانده ، مجموعۀ خویش را چنین صنف‌بندی کرده است:
الجزء الأول: «المقدمات ـ التحقیقات» از آغاز کتاب تا صفحۀ ۴۶۶
این جزء شامل سه بخش است.
نخست: مقدمه‌یی که بر مجموعۀ «الأثار الکامله» تدوین‌شده توسط آیت‌الله سیدهادی خسروشاهی، در سال ۲۰۰۲م تحریر کرده است.
دوم: کتابی که قبلاً تحت عنوان «جمال‌الدین الأفغانی المفتری علیه» برضد ادعا و نظریات دکتور لویس عوض تألیف کرده است.
سوم: تحقیقاتی که در سال ۱۹۷۶م یعنی چهل سال قبل نبشته و آن را در مقدمۀ چاپ سال ۱۹۷۹م طبع بیروت افزوده است.
الجزء الثانی: «الکتابات السیاسیه/ نوشته‌های سیاسی». این بخش شامل نوشته‌های سید تحت عناوین: شرق و اسلام، استعمار، مصر، مصر و سودان؛ فارس و افغان، هند، و راجع به انجمن و فعالیت‌های العروه‌الوثقی نبشته‌های سید را تنظیم و در این جلد که از ص ۴۶۷ آغاز و در ص ۱۰۲۹ پایان می‌یابد، جای داده است.
الجزء الثالث: «فی الإلهیات». این بخش شامل شش مبحث یا رساله است به این ترتیب: ۱- التعلیقات علی شرح الدوانی العقائد العضدیه؛ ۲- رساله الرد علی الدهریین؛ ۳- القضاء والقدر؛ ۴- مرآهالعارفین؛ ۵- رساله الواردات فی سر التجلیات؛ ۶- متفرقات.
الجزء الرابع: «فی الحضاره و الاجتماع و التاریخ». در این جزء، آثار و مقالات سید راجع به تمدن، جامعه و تاریخ گردآوری شده و آن را به دو بخش عمده تقسیم کرده است. در بخش نخست یا «فی الحضاره والاجتماع» رسالۀ اسلام و علم و رد بر ارنست رنان فیلسوف فرانسوی را با بیانیه‌ها و نامه‌هایی که سید به دوستان و بزرگان و شاگردانش نگاشته، تحت عنوان بالا آمده است.
بخش دوم تحت عنوان «فی التاریخ» گردآوری شده است که آن همانا کتاب «تتمه‌البیان فی تاریخ‌الأفغان» و مقالۀ «البیان فی‌ الانجلیز والافغان» است. این جزء از ص ۱۹۱۲ آغاز و در ص ۱۹۹۶ پایان می‌یابد که صفحات اخیر آن، به فهرست اعلام و تألیفات پروفیسور عماره تخصیص یافته است. از فهرست آثار او برمی‌آید که تا کنون موصوف، ۲۷۰ کتاب تألیف کرده است.
مجموعۀ کامل آثار فکری و باقی‌مانده از سید جمال‌الدین را طور مختصر می‌توان به گونۀ بالا جمع‌بندی کرد؛ اما به رویت آن‌چه استاد سیدهادی خسروشاهی در «الآثار الکامله لجمال‌الدین الافغانی» همه را گرد آورده است، کتاب یاد شده را مرجع قرار داده، به تفصیل معرفی میراث فکری سید می‌پردازم و نکته‌نظراتِ خویش را نیز در مورد بیان می‌دارم.
مجموعۀ «الآثار الکامله» در شش جلد (نه بخش) به قطع بزرگ ۱۷x۵ ،۲۳ سانتی‌متر و در حدود ۳۰۰۰ صفحه به چاپ رسیده است. گردآورنده و تنظیم‌کنندۀ آن، دانشمند مشهور ایرانی، استاد سیدهادی خسروشاهی است. مردی که به گفته خودش، تقریباً از نیم‌قرن پیش (سال چاپ کتاب ۲۰۰۲م)، تا کنون در جست‌وجوی مدارک و آثار سیدجمال‌الدین حسینی بوده است. ۳
ناشر این مجموعه در سال ۲۰۰۲ میلادی (۱۴۲۳ ق) «مکتبه الشروق الدولیه» در قاهره می‌باشد. در پشتی هر شش جلد، بعد از درج عنوان عمومی مجموعه، یعنی «الآثار الکامله»، عکس سیدجمال‌الدین با عمامۀ سپید به چاپ رسیده است. در پهلوی آن، با خط جلی‌تر “السید جمال ‌الدین الحسینی الافغانی” و در برخی جلدهای آن، در پایان نام سید، الشیخ محمد عبده نیز اضافه شده است که مى‏رساند این مجموعه، تراوش فکریِ آن دو شخصیت جلیل‌القدر است. اما از محتویات همۀ این مجموعه که بعداً به معرفی هرکدام پرداخته خواهد شد، برمى‏آید که جز در چند مورد، دیگر همۀ حرف‌ها، به سید جمال‌الدین افغانی ارتباط مى‏گیرد.
بخش نخسـت:
العروه الوثقی
بخش اول این مجموعه، «العروه الوثقی» نام دارد که در حقیقت، کلکسیون کامل نشریۀ «العروه الوثقی لاانفصام لها» به زبان عربی است.
طوری که مى‏دانیم، العروه الوثقی، در ۱۳ مارچ ۱۸۸۴ میلادی در پاریس به نشر آغاز کرد و بعد از نشر شماره هژدهم آن، در اکتوبر ۱۸۸۴ میلادی، از نشر باز ماند.
کلیشۀ “العروه الوثقی لا انفصام لها” به خط نستعلیق، خطاطی شده است و در طرف راستِ آن نگاشته شده است:
مدیر السیاسه- جمال الدین الحسینی الافغانی و در سمت چپ کلیشه آمده است: المحرر الاول- الشیخ محمد عبده.
این دو وظیفه در پایان عبارات عربی، به زبان فرانسوی نیز تکرار شده است. اما لقب حسینی، با الفبای لاتین درج نگردیده و صرف به نگارش جمال‌الدین الافغانی، به الفبای لاتین اکتفا شده است که این امر، مهم بودن لقبِ «الافغانی» را برای سید جمال‌الدین آفتابی مى‏کند و شاید هم علت دیگر آن، ضیقی ستون (کالم) نشریه بوده باشد.
در این‌جا قابل یادآوری می‌دانم که متن کامل العروه‌الوثقی، یک بار دیگر تحت عنوان «العروه الوثقی والثوره التحریریه الکبری» ـ یعنی العروه الوثقی و انقلاب بزرگ آزادی‌بخش ـ در ۴۲۴ صفحه با اضافۀ ۴۰ صفحه، مقدمۀ گردآورندۀ آن که همین استاد خسروشاهی بود، در سال ۱۹۸۵ میلادی، از طرف مرکز فرهنگ اسلامی اروپا، در روم- ایتالیا، چاپ شده است و شاید در آن دوران، استاد خسروشاهی، به حیث نمایندۀ جمهوری اسلامی ایران در «واتیکان» ایفای وظیفه مى‏نمودند. گرچه چاپ “العروه الوثقی” چاپ نخست خوانده شده است؛ اما از نوع حروف‌چینی مقدمه و متن اصلی برمى‏آید که کتاب بایست سال‌ها قبل در مصر و یا بیروت، به چاپ رسیده باشد.
به خاطر دارم که در سمینار بین‌المللی به مناسبت هشتادمین سال وفات سید جمال‌الدین افغانی، در دوران جمهوریت محمد داوود خان، یعنی سال ۱۳۵۵ هجری خورشیدی، در جملۀ آثار چاپ شده، یکی هم ترجمۀ «عروه الوثقی» به زبان فارسی به قلم دانشمند بزرگ، استاد عبدالله سمندر غوریانی بود.
همچنان العروه الوثقی که در سال ۱۳۳۱ هجری خورشیدی توسط شهید قاضی عبیدالله خان صافی، به زبان پشتو ترجمه شده بود، به مناسبت هشتادمین سالروز تولد و وفاتِ علامه سید جمال‌الدین افغانی، در سال ۱۳۵۵ هجری خورشیدی، از طرف ریاست “پشتوتولنه” اقبال نشر یافته است.

۱ ۱) ماهنامۀ الهلال، نشر شده به تاریخ اول اپریل ۱۸۹۷م به مدریت جرجی زیدان
۲ ) سیری در اندیشۀ سیاسی عرب، از حملۀ ناپلیون به مصر تا جنگ جهانی دوم. تهران، امیرکبیر ۱۳۵۶ هـ ش
۳ – نامه‌ها و اسناد سیاسی- تاریخی، صفحۀ ۹

اشتراک گذاري با دوستان :

Comments are closed.